Storytelling คืออะไร? การเล่าเรื่องทำงานอย่างไร และต่างจาก Narrative อย่างไร

Storytelling แปลว่า “การเล่าเรื่อง” และในความหมายกว้างคือกิจกรรมหรือกระบวนการที่เรานำเรื่องหนึ่งไปถ่ายทอดให้ผู้อ่าน ผู้ฟัง หรือผู้ชมรับรู้

Cambridge Dictionary ให้ความหมายในระดับพื้นฐานว่า Storytelling คือกิจกรรมของการเขียน เล่า หรืออ่านเรื่อง และในอีกความหมายหนึ่งคือ “ศิลปะของการเล่าเรื่อง” ขณะที่ National Storytelling Network ใช้นิยามที่เฉพาะกับการเล่าเรื่องแบบผู้เล่า–ผู้ฟัง โดยเน้นการใช้ถ้อยคำและการกระทำเพื่อเปิดเผยองค์ประกอบของเรื่อง และกระตุ้นให้ผู้ฟังสร้างภาพขึ้นในจินตนาการ

แต่เมื่อเราพูดถึง Storytelling ในภาพยนตร์ นิยาย มังงะ เกม เพลง หรือสื่อร่วมสมัย คำนี้มักถูกใช้ในความหมายที่กว้างขึ้น

Storytelling คือกระบวนการและวิธีที่เราใช้ถ่ายทอดเรื่องให้ผู้รับสารได้สัมผัสมัน

เรื่องเดียวกันจึงสามารถสร้างประสบการณ์ที่ต่างกันมาก เพียงเพราะ วิธีเล่าต่างกัน

Storytelling ไม่ได้มีแค่ว่า “เกิดอะไรขึ้น”

ลองนึกถึงเหตุการณ์ง่าย ๆ

เมย์กลับมาถึงบ้านตอนกลางคืน
เธอพบว่าประตูบ้านเปิดอยู่
โทรศัพท์ของแม่วางอยู่บนพื้น
แต่ไม่มีใครอยู่ในบ้าน

นี่คือชุดเหตุการณ์หนึ่ง แต่เราสามารถเล่ามันได้หลายวิธี

แบบแรก เราอาจบอกทุกอย่างตรง ๆ ตั้งแต่ต้นว่าแม่ของเมย์ออกจากบ้านไปเอง เมย์เพียงยังไม่รู้

อีกแบบหนึ่ง เราอาจไม่เปิดเผยข้อมูลนั้น ปล่อยให้ผู้อ่านเข้าไปในบ้านพร้อมเมย์ ได้ยินเสียงพื้นไม้ เห็นโทรศัพท์บนพื้น และค่อย ๆ สงสัยว่าเกิดอะไรขึ้น

เหตุการณ์พื้นฐานอาจเหมือนเดิม แต่ประสบการณ์ของคนอ่านไม่เหมือนเดิม ตรงนี้คือพื้นที่ที่ Storytelling เริ่มทำงาน

Storytelling ประกอบด้วยอะไรบ้าง?

ไม่มีรายการตายตัวชุดเดียวที่ใช้ได้กับทุกสื่อ เพราะนิยาย ภาพยนตร์ เกม เพลง และการเล่าเรื่องด้วยปากมีเครื่องมือไม่เหมือนกัน แต่ในเชิงการวิเคราะห์ เราสามารถมอง Storytelling ผ่านคำถามสำคัญ เช่น

จะเปิดเผยข้อมูลอะไร — เมื่อไร — ผ่านมุมของใคร — ด้วยจังหวะแบบไหน — และใช้เครื่องมือของสื่อนั้นอย่างไร

ในนิยาย เครื่องมืออาจเป็นภาษา น้ำเสียงของผู้บรรยาย ความยาวของประโยค การเว้นข้อมูล หรือการสลับมุมมอง

ในภาพยนตร์ สิ่งเดียวกันอาจถูกสร้างผ่านภาพ การตัดต่อ การจัดเฟรม การแสดง เสียง หรือความเงียบ

ในมังงะและ Manhwa อาจใช้ขนาดช่อง การเปลี่ยนหน้า ระยะห่างระหว่างภาพ หรือพื้นที่ว่าง

ในเกม ผู้เล่นอาจไม่ได้เพียงรับรู้เรื่อง แต่ต้อง กระทำบางอย่างเพื่อค้นพบมัน

เพราะฉะนั้น Storytelling จึงไม่ได้หมายถึงเครื่องมือชนิดเดียว แต่เป็นการตัดสินใจจำนวนมากที่ร่วมกันกำหนดว่า ผู้รับสารจะพบและสัมผัสเรื่องนั้นอย่างไร

Sponsored Ads

เรื่องเดียวกัน เมื่อเปลี่ยนสื่อ Storytelling ก็เปลี่ยนได้

สมมติว่าแก่นของฉากยังเหมือนเดิม:

ผู้หญิงคนหนึ่งกลับบ้านและพบว่าคนในครอบครัวหายไป

ถ้าเป็น Novel เราอาจเข้าไปอยู่ในความคิดของเธอโดยตรง

แม่ไม่เคยเปิดประตูทิ้งไว้

ไม่เคยเลย

เพียงสองประโยคก็ทำให้ข้อมูลธรรมดากลายเป็นสิ่งผิดปกติได้

ถ้าเป็น Film เราอาจไม่ต้องมีประโยคนี้เลย

กล้องหยุดอยู่ที่ประตู
เสียงรถบนถนนค่อย ๆ หายไป
เธอผลักประตู
ไม่มีดนตรี

ถ้าเป็น Comic / Manhwa ผู้สร้างอาจใช้ช่องภาพแคบต่อเนื่อง ก่อนเปลี่ยนเป็นช่องใหญ่เมื่อเห็นโทรศัพท์ตกอยู่บนพื้น

ถ้าเป็น Game ผู้เล่นอาจเป็นคนเดินสำรวจบ้านเอง เปิดห้องทีละห้อง และพบข้อมูลตามลำดับที่ตัวเองเลือก

Story พื้นฐานอาจยังใกล้เคียงกัน แต่เครื่องมือที่ทำให้เราสัมผัส Story นั้นเปลี่ยนไป

นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่การดัดแปลงนิยายเป็นภาพยนตร์ไม่ใช่เพียงการ “เอาเรื่องเดิมมาทำเป็นภาพ”

สื่อใหม่ต้องหาวิธี เล่า เรื่องนั้นใหม่ด้วย

Storytelling ต่างจาก Narrative อย่างไร?

สองคำนี้ทับซ้อนกันมาก และไม่ควรแยกด้วยสูตรตายตัวว่า Narrative คือ “เนื้อหา” ส่วน Storytelling คือ “รูปแบบ” เพราะในการใช้งานจริง ทั้งสองคำมีความหมายกว้างและเปลี่ยนไปตามสาขาที่ใช้

Cambridge อธิบาย narrative ได้ทั้งในความหมายของเรื่องหรือคำบรรยายเหตุการณ์ และในฐานะสิ่งที่เกี่ยวข้องกับการเล่าเรื่องหรือการบรรยายลำดับเหตุการณ์

สำหรับการใช้งานบน WhatANovel เราสามารถแยกเพื่อช่วยวิเคราะห์ได้ว่า

Narrative [อ่านต่อ: Narrative คืออะไร?] สนใจว่าเรื่องหรือเหตุการณ์ถูกประกอบและนำเสนอให้เราเข้าใจในรูปแบบใด

ส่วน Storytelling ขยับความสนใจไปยังการลงมือทำให้การเล่านั้นเกิดขึ้นเป็นประสบการณ์ ผ่านภาษา ภาพ เสียง จังหวะ การแสดง การจัดข้อมูล หรือคุณสมบัติของสื่อ

ตัวอย่างเช่น เราอาจมี Narrative ที่ค่อย ๆ เปิดเผยว่าตัวละครกำลังจำอดีตผิด

แต่ Storytelling คือชุดการตัดสินใจว่าเราจะทำให้ผู้ชม ประสบกับความไม่แน่นอนนั้นอย่างไร

อาจใช้ผู้บรรยายที่ไม่น่าเชื่อถือ

อาจตัดภาพความทรงจำสองเวอร์ชันสลับกัน

อาจให้ข้อมูลบางส่วนขัดแย้งกัน

หรือในเกม อาจให้ผู้เล่นค้นพบหลักฐานที่ทำให้สิ่งที่เชื่อมาตลอดเริ่มสั่นคลอน

หากต้องการแยกสองคำนี้โดยเฉพาะ อ่านต่อได้ที่ Narrative vs Storytelling ต่างกันอย่างไร?

แล้ว Storytelling ต่างจาก Plot อย่างไร?

Plot กับ Storytelling มองคนละระดับของเรื่อง

Plot สนใจความสัมพันธ์ของเหตุการณ์ เช่น

ตัวละครโกหก
→ ความจริงถูกค้นพบ
→ ความสัมพันธ์พัง
→ ตัวละครต้องเผชิญผลจากสิ่งที่ทำ

Storytelling สนใจว่าเราจะทำให้ผู้รับสาร ได้รับรู้เหตุการณ์เหล่านั้นอย่างไร

เราอาจเริ่มจากความสัมพันธ์ที่พังไปแล้ว แล้วค่อยย้อนกลับไปค้นหาคำโกหก

หรือเริ่มจากคำโกหกก่อน และปล่อยให้คนดูรู้มากกว่าตัวละครอีกคน

หรือซ่อนคำโกหกจากทั้งคนดูและตัวละครจนถึงช่วงท้าย

Plot จึงเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งที่เรานำมาเล่า แต่ Storytelling ครอบคลุมการตัดสินใจว่าจะทำให้คนดูพบกับสิ่งเหล่านั้นอย่างไร

อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ Plot คืออะไร?

Sponsored Ads

Narration ต่างจาก Storytelling อย่างไร?

คำว่า Narration มักเกี่ยวข้องโดยตรงกับการบรรยายหรือการเล่าผ่านเสียง/ข้อความของผู้บรรยาย

ตัวอย่างที่เห็นง่ายคือ voice-over ในภาพยนตร์:

“ตอนนั้นผมยังไม่รู้เลยว่า นั่นจะเป็นครั้งสุดท้ายที่เราเจอกัน”

ประโยคนี้เป็น Narration

แต่ Storytelling ของฉากนั้นอาจประกอบด้วยมากกว่านั้น ทั้งภาพที่เลือกให้เห็น ดนตรี จังหวะการตัด การแสดง และการตัดสินใจว่าประโยคนี้ควรปรากฏตรงไหน

ดังนั้น Narration สามารถเป็นหนึ่งในเครื่องมือของ Storytelling ได้ แต่ Storytelling ไม่จำเป็นต้องมี Narration

หนังบางเรื่องแทบไม่มีผู้บรรยายเลย แต่ยังสามารถเล่าเรื่องได้อย่างชัดเจนผ่านภาพ การกระทำ และการตัดต่อ

Storytelling ต่างจาก Story Structure อย่างไร?

อีกคู่หนึ่งที่มักถูกนำมาปนกันคือ Storytelling กับ Story Structure

Story Structure สนใจรูปแบบการจัดส่วนต่าง ๆ ของเรื่อง เช่น การเริ่มต้น การเกิดปัญหา การเพิ่มแรงกดดัน จุดเปลี่ยน จุดสูงสุด และผลลัพธ์

Storytelling กว้างกว่า

สมมติว่าเรื่องสองเรื่องใช้โครงสร้างใกล้เคียงกัน

ตัวละครมีชีวิตปกติ
→ เกิดเหตุการณ์เปลี่ยนชีวิต
→ ต้องเผชิญอุปสรรค
→ พ่ายแพ้ครั้งใหญ่
→ กลับมาเผชิญปัญหาอีกครั้ง

ถึงโครงสร้างจะคล้ายกัน แต่เรื่องหนึ่งอาจเป็นนิยายตลก อีกเรื่องเป็นหนังระทึกขวัญ และอีกเรื่องเป็นเกมที่ผู้เล่นต้องค้นหาความจริงด้วยตัวเอง

Structure ช่วยบอกว่าเรื่องถูกจัดวางอย่างไร ส่วน Storytelling ครอบคลุมวิธีที่โครงนั้นถูกทำให้กลายเป็นประสบการณ์จริงของผู้รับสาร

และตรงนี้จะพาเราไปสู่คำถามถัดไปว่า Story Structure คืออะไร และทำไมเรื่องจำนวนมากจึงมีจังหวะขึ้น–ลงบางอย่างคล้ายกัน

Sponsored Ads

Storytelling ที่ดีจำเป็นต้องซับซ้อนไหม?

ไม่จำเป็น

เรื่องหนึ่งสามารถมี Plot ที่ง่ายมาก แต่มี Storytelling ที่ทรงพลังได้

ในทางกลับกัน เรื่องที่เต็มไปด้วยเหตุการณ์ หักมุม โลกซับซ้อน และข้อมูลจำนวนมาก ก็ไม่ได้หมายความว่าจะเล่าได้ดีโดยอัตโนมัติ

บางครั้งการตัดข้อมูลออกหนึ่งชิ้นอาจสร้างความสงสัย

การหยุดเงียบไม่กี่วินาทีอาจมีผลมากกว่าบทสนทนายาว ๆ

การให้คนอ่านรู้ความจริงก่อนตัวละคร อาจเปลี่ยนฉากธรรมดาให้กลายเป็นความกังวล

หรือการไม่ให้เราเห็นบางสิ่งเลย อาจทำให้จินตนาการทำงานหนักกว่าการแสดงทุกอย่างออกมา

สำหรับการเล่าเรื่องแบบปากต่อปาก National Storytelling Network ถึงกับมองว่าจินตนาการของผู้ฟังเป็นส่วนสำคัญของกระบวนการ ผู้ฟังไม่ได้รับภาพสำเร็จรูปทั้งหมด แต่มีส่วนสร้างภาพของเรื่องขึ้นจากประสบการณ์ ความเชื่อ และความเข้าใจของตัวเอง

หลักนี้ไม่ได้แปลว่าสื่อทุกชนิดทำงานเหมือน oral storytelling แต่ช่วยชี้ให้เห็นสิ่งสำคัญอย่างหนึ่ง:

การเล่าเรื่องไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะสิ่งที่ผู้สร้างส่งออกไป แต่ยังเกิดขึ้นจากสิ่งที่ผู้รับสารประกอบขึ้นในใจด้วย

แล้วอะไรทำให้ Storytelling “ดี”?

ไม่มีสูตรเดียวที่รับประกันว่า Storytelling แบบหนึ่งจะดีกว่าอีกแบบหนึ่ง

การตัดเร็วอาจเหมาะกับฉากหนึ่ง แต่ทำลายอีกฉากหนึ่ง

การเล่าตามลำดับเวลาอาจธรรมดาในเรื่องหนึ่ง แต่ทรงพลังที่สุดสำหรับอีกเรื่อง

การซ่อนข้อมูลอาจสร้าง Mystery แต่ถ้าซ่อนสิ่งที่คนดูจำเป็นต้องรู้โดยไม่มีเหตุผล ก็อาจกลายเป็นความสับสนแทน

ดังนั้นคำถามที่มีประโยชน์กว่าคือ:

วิธีเล่านี้ทำให้ผู้รับสารได้รับประสบการณ์แบบที่เรื่องต้องการหรือไม่?

ถ้าเรื่องต้องการให้เรารู้สึกโดดเดี่ยว วิธีเล่าควรทำอะไร?

ถ้าต้องการให้เราสงสัยตัวละคร วิธีเปิดเผยข้อมูลควรเปลี่ยนอย่างไร?

ถ้าต้องการให้การกลับบ้านธรรมดาครั้งหนึ่งกลายเป็นเรื่องน่ากลัว เราควรรู้อะไร — และไม่ควรรู้อะไร?

ตรงนี้เองที่ Storytelling เลิกเป็นเพียงคำแปลว่า “การเล่าเรื่อง”

และกลายเป็นคำถามที่น่าสนใจกว่า:

เราจะทำให้คนอีกคนรู้สึกถึงเรื่องที่เราอยากเล่าได้อย่างไร?

Sponsored Ads

---

• Cite: Storytelling (dictionary.cambridge.org)
• Cite: What Is Storytelling? (storynet.org)
• Cite: Literary Storytelling (storynet.org)